W polskiej historii niewiele jest kobiet, które podobnie jak Zofia Lubańska (później, po mężu, Stryjeńska) tak bardzo szokowały stylem malarstwa, własnym wyglądem i zachowaniem. Zofia od najmłodszych lat przejawiała wielki talent artystyczny, szkicując krakowskie przekupki i życie codzienne miasta. W 1911 roku, pragnąc kształcić się u najlepszych mistrzów epoki, podjęła ryzykowną i brawurową decyzję: ścięła włosy, założyła męskie ubrania i pod nazwiskiem swojego brata, Tadeusza Grzymały, rozpoczęła studia w monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych – uczelni, która w tamtym czasie nie przyjmowała kobiet. Przez rok udawało jej się utrzymać ten fortel, co doskonale obrazuje jej determinację i bezkompromisowy charakter Zofia Stryjeńska stworzyła unikalny styl narodowy. Wprowadziła polską ludowość do prestiżowych salonów art déco, kreując fuzję nowoczesnej estetyki z rodzimą kulturą. Jej stylistyka opierała się na:
- geometryzacji i rytmizacji: Kompozycje były dynamiczne, niemal taneczne.
- kontraście barwnym: Odważne, nasycone kolory nadawały pracom niesamowitą energię.
- syntetycznej formie: Artystka odrzucała wierne naśladowanie rzeczywistości na rzecz uproszczenia formy. Czerpała inspirację z głębokich studiów nad tekstami źródłowymi, dawną obyczajowością oraz polskim strojem ludowym. Jej bohaterowie to postacie pełne witalności, wpisane w rytm natury, wiejską obrzędowość czy zapomniany świat mitów słowiańskich i biblijnych.
Szczyt popularności Stryjeńskiej przypadł na okres międzywojenny. W 1925 roku odniosła absolutny triumf podczas Międzynarodowej Wystawy Sztuk Dekoracyjnych i Przemysłu Współczesnego w Paryżu. Udekorowała wówczas salę główną polskiego pawilonu sześcioma monumentalnymi panelami przedstawiającymi „Rok Obrzędowy w Polsce”. Za swoją pracę otrzymała aż cztery Grand Prix, stając się twarzą polskiego sukcesu artystycznego na arenie międzynarodowej. Do jej najważniejszych dokonań należą:
- „Pascha” – cykl religijny o niezwykłej sile wyrazu.
- „Piastowie” – autorska, wizjonerska wizja początków państwa polskiego.
- „Bożki słowiańskie” – brawurowa interpretacja słowiańskiej mitologii.
Stryjeńska była artystką totalną: projektowała tkaniny, zabawki, plakaty oraz scenografie, uosabiając wszechstronność, której wymagała estetyka jej epoki. Warsztatowo do mistrzostwa opanowała techniki wodne: temperę, gwasz i akwarelę.
Mimo wielkiej sławy, w życiu osobistym nie zaznała szczęścia. Małżeństwo z architektem Karolem Stryjeńskim było związkiem pełnym pasji, ale i wzajemnej destrukcji (doszło nawet do tego, że mąż na krótko dwukrotnie umieścił ją w szpitalu psychiatrycznym). Zofia zmagała się z chronicznymi problemami finansowymi, trudami samotnego macierzyństwa i poczuciem niedocenienia przez najbliższych.
Choć po II wojnie światowej, przebywając na emigracji w Genewie, została nieco zapomniana, dziś jej twórczość przeżywa zasłużony renesans.