"Pełne baśniowej atmosfery niedzielne popołudnie w kawiarni festiwalowej"

    Justyna Deszcz i Agnieszka Kułacka

14 września w kawiarni "U Hrabiego", mieszczącej się w gmachu Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, zebrało się około pięćdziesięciu miłośników szeroko rozumianej kultury dziecięcej po to, by zastanowić się nad złożonym i bogatym gatunkiem baśni, który można nazwać zarówno językiem wyobraźni, zawierającym słownictwo obrazów i składnię fabuł, a także skomplikowaną pajęczyną, obejmującą coraz więcej zjawisk pozaliterackich. Należy dodać, iż organizatorzy spotkania "W świecie elfów, hobbitów i trolli, czyli rzecz o literaturze dziecięcej" zgromadzili w nastrojowym i gościnnym wnętrzu kawiarni prace plastyczne dzieci skupionych w stowarzyszeniu Tęczowisko z Wierzbic, niezwykle trafnie nazywając tę wystawę "Po drugiej stronie lustra". Sama sceneria stała się w ten sposób zaproszeniem do wejścia choć na chwilę w pełną fantazji i tajemnic krainę baśni.

Ogólną dyskusję na temat literatury dziecięcej rozpoczęła Pani Profesor Jolanta Ługowska refleksją nad kwestią nieustannej popularności baśni zarówno wśród dorosłych, jak i dziecięcych odbiorców. Odwołując się do teorii J.R.R. Tolkiena oraz Bruno Bettelheima, Pani Profesor zwróciła uwagę na podobieństwa między funkcjonowaniem baśni i mitu. Podobnie jak mity, baśnie są odbiciem naszych fantazji czy wspomnień, ale ich stosunek względem faktycznych doświadczeń jest symboliczny i polega na imitowaniu rzeczywistości poprzez próbę uporządkowanie przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. W ten sposób baśniowe opowieści dają nadzieję na osiągnięcie spełnienia, na zwycięstwo sprawiedliwości, na zrealizowanie zamierzeń pozornie nierealnych. Pani Profesor podkreśliła również dwoistość gatunku, wynikającą z jego ludowej proweniencji: baśń spaja przecież folklor i literaturę, a co za tym idzie wspólnotę i jednostkę oraz konsensus i podziały.

Wypowiedź Profesor Ługowskiej kontynuował Pan Doktor Ryszard Waksmund, podkreślając psychologiczny wpływ baśni na czytelników zawarty w charakterystycznym dla gatunku motywie trudnych prób i wyzwań, inicjujących nowe działania bohatera, pozwalających mu wyjść poza własne niedoskonałości i w końcu prowadzących go do pogłębienia wiedzy o sobie samym, a przede wszystkim o potencjale w nim tkwiącym. Baśniowe narracje, zakończone zwykle happy endem, mogą zatem stanowić swego rodzaju terapeutyczne recepty oraz funkcjonować jako źródło wiedzy o samym sobie. Ponadto promują one zwycięstwo przyjaźni, prawdy i sprawiedliwości oraz otwartość na innych jako wartości definiujące humanistyczną postawę człowieka, szczególnie cenną w dzisiejszej rzeczywistości, zdominowanej przez zajadłe konflikty polityczne, narodowościowe czy ideologiczne. Doktor Waksmund poruszył także ciekawe zagadnienia dotyczące historii gatunku jak na przykład romantyczne korzenie baśni oraz jej związki z innymi gatunkami literackimi, a przede wszystkim z powieścią.

Powyższe refleksje stały się inspiracją dla chwilami burzliwej, ponaddwugodzinnej dyskusji między gośćmi kawiarni festiwalowej, wśród których zauważyć można było najmłodszych czytelników, ich rodziców, a także młodzież szkolną i studencką. Poruszono między innymi problemy związku baśni z rzeczywistością, jej kulturową intertekstualność i kwestię "drugiego życia" gatunku w postaci różnorakich gadżetów, żartów, reklam, musicali czy komiksów. Zastanawiano się nad baśniowymi motywami w fantastyce, rolą magii w baśniowych narracjach oraz nad samą definicją gatunku fantasy. Próbowano także odpowiedzieć na pytanie, dlaczego baśń, tak odległa czasowo, aksjologicznie oraz tempem akcji od rzeczywistości, jest wciąż żywym gatunkiem. I czy naprawdę jest odległa? Czy współczesny człowiek już nie walczy, może na innym poziomie doznań, o Dobro, Piękno i Prawdę - ową platońską triadę wartości? A może baśń jest odbiciem rzeczywistości? Wystawa "Po drugiej stronie lustra" podsuwała kolejną refleksję: a może jest takim odbiciem nas samych i tego, czym jesteśmy otoczeni, jakie lustro nam dano i jak umiemy patrzeć? Usiłowano dokonać podziału na literaturę dziecięcą i dla dorosłych. Czy to nie odbiorca powinien decydować, jak odczytywać przesłanki autora? Te intrygujące pytania pozostały bez odpowiedzi.

Rozmowę zakończono propozycją kontynuacji tego rodzaju spotkań, wysuniętą przez organizatorów, oraz zachętą do wymiany refleksji na forum internetowym.

Dla zainteresowanych pogłębieniem wiedzy o baśniach polecamy następujące pozycje:
J. R. R. Tolkien, "Drzewo i liść oraz Mythopoeia"
Bruno Bettelheim, "Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni"